ადგილობრივი სახელწოდება
მანჭკვალა (1), მაჭკუნარა (რაჭ.), მანჭკვარა, მაჭუნკალა (ლეჩ., ზ. იმერ.), მანჭკორა (გურ.) (2), მაჭკუნარა (რაჭ.) (3), მუნჭკურუა (მეგ.) (4), მანჭკვარაი (სვან.) (5), მანჭკვარაი (სვან.) (6).
აღწერა
ქუდი — 3–10 სმ-მდე დიამეტრის. თავდაპირველად ამოზნექილ-ამობურცული, შემდეგ ბრტყლად გაშლილი, ზოგჯერ დამახასიათებელი ბორცვაკით, ღია მოყვითალო-მოთეთრო ან მოყვითალო-მურა ქერცლებით დაფარული ზედაპირით, კანის შეფერილობა ვარირებს მოყავისფრო-თაფლისფერიდან მომწვანო-წენგოსფერამდე. ფირფიტები მოყვითალო-მოთეთრო, შედარებით იშვიათი, დაღმავალი, გადამწიფებისას მუქდება და იძენს მოვარდისფრო-მოყავისფრო ელფერს, ზოგჯერ მურა ლაქებით. ფეხი — 7–14 სმ-მდე სიგრძის და 1–2 სმ-მდე სისქის, მკვრივი და მთლიანი, ღია მოყვითალო-მოყავისფრო, ძირისკენ უფრო მუქი ელფერით — მურა-ყავისფერამდე, ზოგჯერ ოდნავ გაფართოებული, მაგრამ არა გასქელებული, ბამბისებრი ქერცლებით დაფარული ზედაპირით. რბილობი — მკვრივი, თეთრი ან მოთეთრო, ახასიათებს სასიამოვნო სუნი და გემო. სპორები — განიერ-ელიფსური, უფერული-მოთეთრო, 7–8.5 X 6–7.5 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ჯგუფურად, როგორც ცოცხალ, ასევე, დამპალ ფოთლოვან და წიწვოვან ხეებზე, ბაღ-პარკებში, ვენახებში, ხშირად გვხვდება კუნძებსა და მორებზე, ასევე, ხექცეულებზე, ხეებისა და ბუჩქების ფესვებზე, უმეტესად ნესტიან ადგილებში, როგორც ზაფხულ-შემოდგომით, ასევე, ზამთარშიც — პირველ ყინვებამდე.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (7).
გამოყენება
კარგ საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება მხოლოდ ქუდი — როგორც ახალი, ასევე, გამშრალი და დამუჟუჟებული. აუცილებელია მისი კარგად მოხარშვა, რათა არ გამოიწვიოს მოწამვლა (1).
იმერეთი — „მანჭკვალას ვინახავთ ზამთრისთვის ქილებში დამარილებულს“ (8). კახეთი — „მანჭკვალას ვაგროვებ და ზამთრისთვის ვაწნილებ“(9). ქართლი — „ზამთრისთვის მხოლოდ მანჭკვალას ვინახავთ“ (10). გურია — „მანჭკვალა (მაჭინკორა), ძალიან ბევრია თხილის ძირებში, მორების გადანაჭერზე, ოღონდ ყავს მატყუარა“ (11), „საჭმელი სოკოს სახელია, ზამთრისთვის ინახავენ გამხმარს“ (12). სვანეთი — „მანჭკვალა, ზაფხულში აგროვებენ, ახმობენ და ზამთარში წვნიანს ჭამენ“ (6). რაჭა — „მაჭკუნარა საჭმელი სოკოა. მოვკრიფავთ, გავასუფთავებთ, მზეზე გავახმობთ და ზამთრისთვის ვინახავთ“ (3).
შენიშვნა: მანჭკვალას საქართველოს ყველა რეგიონში აგროვებენ საჭმელად.
წყარო
- ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
- მაყაშვილი, ა. (1991) ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი. საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – მე-3 გამოცემა. თბილისი: მეცნიერება.
- კობახიძე, ა. (1987) რაჭული დიალექტის ლექსიკონი. საქ. სსრ მეცნ. აკად., ენათმეცნ. ინ-ტი – თბილისი: მეცნიერება.
- ქობალია, ა. (2010) მეგრული ლექსიკონი. – თბილისი: არტანუჯი.
- ონიანი, ა. (1917) მეგმარეშ ი ბალხარე ჟახელე ხორავ. – პეტროგრადი: მახლარე-აკადემიაი ლებქედარ (სვანურად).
- დონდუა, კარპეზ (2001) რჩეული ნაშრომები. თბილისი: მეცნიერება.
- ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).
- ტყაბლაძე, ი. (2016) სოფ. ყუმისთავი, წყალტუბო.
- სულაშვილი, ნ. (2015) ლაგოდეხი.
- ძაგანაშვილი, მ. (2015) სოფ. ზაქარო, მცხეთა.
- ხუხუნაიშვილი, თ. (2016) ლანჩხუთი.
- ჟღენტი, ს. (1936) გურული კილო : გამოკვლევა, ტექსტები, ლექსიკონი. სსრკ მეცნიერებათა აკადემია საქ. ფილიალი აკად. ნ. მარრის სახელობის ენის, ისტორიისა და მატერიალურ კულტურის ინსტიტუტი. – ტფილისი : სსრკ მეც. აკად. საქ. ფილ. გა-მა.